Zaburzenia transportu śluzowo-rzęskowego

Do istotnych czynników fizjologicznych, mających wpływ na funkcję oczyszczania śluzowo-rzęskowego, należą:

  • wilgotność powietrza,
  • miejscowa wymiana gazowa (tlen, dwutlenek węgla, tlenki azotu),
  • temperatura w drogach oddechowych,
  • ciśnienie osmotyczne
  • wartość pH wydzieliny.

Obniżenie wilgotności powietrza do 30% prowadzi po 3 - 5 minutach do odwracalnego zaprzestania ruchu rzęsek, przy wilgotności powietrza 50% transport wydzieliny zatrzymuje się po 8 - 10 minutach, przy wilgotności powietrza od 70% nie stwierdzano żadnych zaburzeń.

Niedobór tlenu hamuje czynność komórek rzęskowych, dopływ tlenu nasila ich działanie i to niezależnie od ukrwienia błony śluzowej. Rzęski pobierają prawdopodobnie część tlenu z wdychanego powietrza. Dwutlenek węgla powoduje w zależności od jego stężenia spowolnienie ruchu rzęsek aż do całkowitego ich spoczynku przy stężeniu 80%. Również wysokie stężenie tlenków azotu – np. przy paleniu papierosów – hamuje aktywność rzęsek.

Temperatura powierzchni błony śluzowej również ma wpływ na ilość ruchów rzęsek. Poniżej 18°C i powyżej 40°C aktywność rzęsek spada, a przy temperaturach poniżej 7 - 12°C oraz powyżej 43 - 44°C dochodzi do ich odwracalnego zatrzymania.

Zmniejszenie lub podwyższenie ciśnienia osmotycznego wydzieliny również ma negatywny wpływ na czynność rzęsek.

Wartość pH wykraczająca poza wartości fizjologiczne pH 7 - 8 zmienia aktywność rzęsek. Zatrzymują się one przy pH poniżej 6, przy pH powyżej 9 wznawiają swoją czynność.

Szereg czynników patologicznych ma negatywny wpływ na aktywność rzęsek. Funkcję transportową wydzieliny utrudnia przede wszystkim podwyższona lepkość śluzu, czyli gęsta, zwykle trudna do odkrztuszenia wydzielina. Wymienione powyżej czynniki, utrudniające mechanizm oczyszczania śluzowo-rzęskowego podwyższają ryzyko infekcji dróg oddechowych. Zaburzenie mechanizmu oczyszczania i transportu śluzowo - rzęskowego uważane jest za ważny czynnik patofizjologiczny Rhinosinusitis.

Przegląd: Czynniki patologiczne wpływające na mechanizm oczyszczania śluzowo-rzęskowego.

Obniżona aktywność rzęsek przez:
.
Obniżona funkcja transportowa wydzieliny przez:
Palenie papierosów Rozmnożenie komórek kubkowych
Zarazki chorobotwórcze (bakterie, wirusy)
.
.
Zwiększenie ilości gęstej wydzieliny (żel) kosztem wydzieliny rzadkiej (zol) w gruczołach podśluzowych.
Zanieczyszczenie powietrza (smog) z wysokim stężeniem tlenków azotu, tlenku siarki, dwutlenku węgla. Niska wartość pH wydzieliny
.
.
Leki, np. atropina, obkurczające krople do nosa. Suche powietrze (klimatyzacja)
.
Substancje wspomagające jak środki konserwujące w kroplach do nosa.
Promienie rentgena i promieniowanie ultrafioletowe.

W warunkach patologicznych, kiedy mechanizm transportu śluzowo-rzęskowego jest utrudniony, ważną rolę w mechanizmie samooczyszczania dróg oddechowych zaczyna odgrywać kaszel. Większe, wdychane cząstki, silniejsze nagromadzenie wydzielny oraz budowa oskrzeli podrażniają delikatne połączenia nerwowe w krtani, tchawicy i oskrzelach. Ośrodek kaszlu wywołuje wtedy kaszel odruchowo. Wydzielina jest odrywana od ścian dróg oddechowych i przenoszona w kierunku krtani i gardła.

Podobnie jak kaszel w dolnych drogach oddechowych funkcję samooczyszczania pełni w górnych drogach oddechowych kichanie. Wywołują go czynniki zewnętrzne (np. przyprawy, pyłki roślinne). Przy gwałtownym wydechu z nosa wyrzucana jest obfita ilość wydzieliny.